Fotoverslag

Moscow Metro Revolution Square
Steen van Solovki in Moskou
Trein van Moskou naar Archangelsk
Huizen Archangelsk
Noordelijke Dvina rivier Archangelsk
Solovki klooster Witte Zee.
Solovky begraafplaats slachtoffers
Solovki monument slachtoffers
Sint Petersburg Nevski avond
Sint Petersburg Isaaks kathedraal
Hermitage Sint Petersburg 2017

Solovki – Golgotha van Rusland

Reis door 100 jaar Russische Revolutie 1917-2017
Dit jaar is het 100 jaar geleden dat de Grote Oktoberrevolutie in Petrograd het huidige Sint Petersburg plaats vond. Na de februari revolutie was een bonte verzameling, maar met name sociaal democraten aan de macht, die de tsaar naar huis hadden gestuurd. Want hoe groot de verschillen tussen de partijen ook waren, over één ding waren ze het eens: de tsaar moest aftreden. Om het einde van de eerste wereldoorlog te bespoedigen hadden de Duitsers Vladimir Oeljanov leider van de Bolsjevieken in een verzegelde wagon, die van Zwitserland naar Petrograd reed, gestopt. Voor vele Russen geldt deze Lenin nog altijd als een verrader en agent van buitenlandse inlichtingendiensten.
In het Georgische restaurant Tkemali vlak achter het warenhuis Kinderwereld aan het Loebjanka plein van Moskou zit ik met collega socioloog Pasja. Die middag hebben we in de druilerige regen de Solovki steen op het plein bezocht. De steen ligt pal tegenover het KGB hoofdkantoor de huidige FSB en staat symbool voor de Rode Terreur, die na de revolutie bijna 20 miljoen mensen het leven heeft gekost. Het is nog niet zo lang geleden (1991) dat woedende Moskovieten het standbeeld van een van de oprichters van de geheime dienst toen Tsjeka geheten omver haalden. IJzeren Feliks, ofwel Feliks Dzerzjinski was zowel een gehaat als geliefd persoon, die iedereen angst inboezemde.
Van de tijd van Glasnost en Perestrojka lijkt weinig meer over.
“Honderd jaar revolutie heeft weinig goeds gebracht, ook zonder revolutie hadden we Joeri Gagarin in een Spoetnik een rondje om de wereld kunnen laten draaien”, aldus Pasja aan een rijk gevulde dis met Kaukasische gerechten. Op een paar kleine zenders na is er weinig aandacht voor deze historische gebeurtenis. “Dit hebben we te danken aan de censuur, die weer heerst”, aldus een werkloze Pasja, wiens instituut voor onderzoek naar arbeidsrelaties is opgeheven. “Men spreekt niet meer over de Grote Oktoberrevolutie, maar over de Omwenteling”, veel reden tot feest is er volgens Pasja niet. Het land werd in een bloedige burgeroorlog geworpen, die tot op de dag van vandaag, zoals in de Oekraïne, voortduurt.
Moskou is een stad vol autosalons, winkelpromenades, shopping centra met veel bling bling. Dieptepunt van al deze patserigheid is de Federatietoren het hoogste gebouw van Europa, dat half leegstaat met kantoren.
Achter deze Potemkin façade gaat een sluimerende crisis schuil. Grote boosdoener is met name de oliecrisis, waarbij de petroroebel inmiddels de helft van zijn waarde is verloren en onofficieel de inflatie op jaarbasis 10% heeft bereikt. Voeg daarbij de economische sancties en het is duidelijk voor de middenklasse is het leven alleen maar zwaarder geworden.

Treinreis
’s Avonds loop ik vanuit metrostation Komsomolskaja – een Stalin wonder van barokke architectuur – het Jaroslavskij station op. De regen heeft plaats gemaakt voor natte sneeuw. De nachttrein staat onder felle xeonlampen klaar voor vertrek naar Archangelsk in het Hoge Noorden. 

De volgende ochtend dringen zonnestralen tussen de gordijntjes de coupe binnen. Buiten de wereld van het Russische platteland. Dorpjes van houten huizen gebukt onder een dik pak sneeuw onder een strak blauwe winterhemel glijden voorbij, afgewisseld door eindeloze berkenbossen. Hoe verder naar het Noorden hoe trager alles lijkt te gaan. Hier draait de wereld trager. De stops zijn vaker en langer. Tijd genoeg om uit te stappen voor een frisse winterwandeling. Wanneer ik foto’s maak van een kleine supermarkt, word ik even later gevolgd door een 4-wheel drive SUV. Een raampje gaat open en een bebaarde man vraagt boos, waarom ik foto’s van zijn winkel maak. “ Bent u projectontwikkelaar uit Moskou? ”. Verbaasd antwoord ik: “Nee ik ben een toerist uit Nederland”. Hij is bang dat zijn zaak zou worden platgebulldozerd, voor een of ander nieuw project. Opgelucht haalt hij adem. “Nee er is hier weinig te beleven, iedereen verhuist naar de grote stad”.
In de wagon is het rustig. Bijna iedereen heeft zich opgesloten in zijn coupé. Eind jaren tachtig begin jaren negentig waren er verhitte discussies in de gangpaden en op de balkons. De restauratiewagon is leeg. Met moeite lukt het om in gesprek te komen met twee zakenlieden uit Archangelsk. Zij zitten in de schroothandel. Oude Sovjet onderzeeërs zagen en knippen ze in stukken, om als oud ijzer te verkopen. Ze klagen: “het zijn de staatsstructuren die nu alles bepalen… als ondernemer heb je bijna geen kansen meer. De gouden tijden van de jaren negentig en begin 2000 zijn voorbij”. Hoewel bijna niemand over politiek praat, vinden zij dat het tijd wordt dat Poetin opstapt. “Hij is lang genoeg aan de macht. Tijd voor een nieuwe wind”, laat een van de twee weten, terwijl hij onbewogen doorlepelt in zijn bietensoep.
Van het vrije ondernemerschap in Rusland is weinig meer over. De privatisering is allang stop gezet en er vindt een omgekeerde beweging van nationalisatie plaats. Eerst vanuit de energiesector waarin grote energiegiganten als Gazprom het voor het zeggen hebben en steeds meer een instrument zijn van de regering.

De vrije stad Archangelsk
Archangelsk aan de Witte Zee en de monding van de Noordelijke Dvina is ooit gesticht door Ivan IV ook wel Ivan de Verschrikkelijke genoemd. Ver weg van Moskou konden de bewoners haar eigen gang gaan. Het waren vooral vissers en jagers van het vrije leven in de natuur. Voor landbouw was het klimaat niet geschikt, waardoor de stad geen lijfeigenschap heeft gekend. Tijdens de Grote Oktoberrevolutie vormden de Witte Legers samen met de Fransen en Engelsen in Archangelsk (ook wel de Entente genoemd) een front tegen het Rode Leger. Toen de Coalition Forces in 1920 vertrokken, namen de communisten de macht over.
De buitenlandse inmenging na de revolutie was groot. Naast Franse en Duitse legers in het Westen, waren er Japanse legers in het oosten, die van de chaos gebruik probeerden te maken om een stukje van het instortende Russische rijk in te pikken.
Archangelsk is één van de weinige Sovjet steden die zijn eigen naam heeft weten te behouden. Hoewel er enige tijd sprake was om de stad om te dopen in Stalinport.
Op het centrale Leninplein heeft de grondlegger van de Sovjetunie pas in 1988 een standbeeld gekregen, terwijl de perestrojka al in volle gang was. Het laatste stadsschandaal is een Stalinbeeld, dat door oude communisten bij elkaar is gespaard. De autoriteiten weigeren het beeld een plaats in het centrum te geven, zodat het nu wegkwijnt tussen een paar stalen garageboxen aan de rand van de stad. Over drie jaar zal ook Archangelsk 100 jaar revolutie herdenken.

Vlucht naar Solovki
Het is vandaag 8 maart Internationale Vrouwendag een feestdag in Rusland. Langs en over de Dvina wandelen families met kinderen op sleetjes. Wanneer ik de stad achter me laat zie ik zwarte rookpluimen van fabrieken en energiecentrales in de blauwe winterhemel.
Het vliegveld van Vaskovo stelt weinig voor. Een versleten bunker in Sovjet stijl, waarin 12 passagiers geduldig wachten voor vertrek. Een vrouw met klein brilletje en dik ingepakt spreekt mij aan. “Waar komt u vandaan?”. Het is Anna Petrovna een bewoonster van Solovki die onderzoek doet , rondleidingen geeft en die ik later verschillende malen zal tegenkomen. Voor we vertrekken worden er bossen rode rozen aan boord gebracht voor geliefden op Solovki. Onder oorverdovend propellerlawaai zitten de twee piloten op eerste rij met man en macht aan de stuurknuppel trekken om het vliegtuig op de ijzige startbaan te houden. De passagiers hebben hun ogen dicht en doen alsof ze slapen.
De Witte Zee is bedekt met ijs. Na 50 minuten doemen in de verte de besneeuwde berken en sparren van de Solovetski eilanden op.
Rode Terreur
De Witte Zee, of in oude tijden ook wel IJzige Zee genoemd, doet zijn naam eer aan. Het is meestal koud en mistig. Iedere spaarzame zonnestraal geeft een bijna religieuze ervaring alsof het een godswonder is. 

Het eerste dat opvalt op het eiland zijn de loodgrijze koepels met kruizen van het klooster. Rond het klooster staan muren van massieve basaltblokken van het kremlin. Ooit in de 15de eeuw zijn twee monniken op het idee gekomen om hier aan het einde van de wereld een klooster te stichten. Het klooster geldt als een van de belangrijkste centra van de Russisch Orthodoxe kerk. Na de revolutie wordt het leeggeroofd en gesloten. Per decreet bepaalt Lenin in 1924 dat Solovki een kamp wordt voor criminelen en politieke gevangen; voor de communistische partij één en dezelfde groep. In praktijk zaten dieven, moordenaars, wetenschappers, intellectuelen bij elkaar opgesloten, waarbij eerstgenoemden een waar schrikbewind onder laatstgenoemde hielden.
Een van Lenins lijfspreuken was:

‘Iedere goede communist is tegelijkertijd een agent van de Tjeka (geheime dienst)

Na ondergang van het klooster spreken de geestelijken over Solovki als het Golgotha van Rusland. Voor de eenvoudige gelovige: het bloed van de revolutie is een straf van God voor de gruwelijkheden van de ongelovigen.
Van het concentratiekamp zijn weinig sporen overgebleven. In een van de werkbarakken is een klein museum ingericht. Goed gedocumenteerd worden de verschrikkingen door de Russische gids Asja opgesomd. Hoeveel gevangenen, hoeveel doden, hoeveel gram brood en soep per dag. Asja studeert in België en houdt nu 40 dagen vastentijd voor Pasen in het klooster.
Een van de eerste kampcommandanten was Feodor Eichmans een Litouwer, die volgens sommigen gek was. De gevangenen werden per trein naar Kemj vervoerd waar zij in barakken – door de Engelsen gebouwd – werden ondergebracht. Per schip ging het dan naar Solovki. Eichmans kwam naar Kemj om de gevangen te inspecteren. Voor ze aan boord gingen, selecteerde Eichmans twee gevangenen, die hij persoonlijk fusilleerde op de kade ten overstaan van de anderen. Eichmans was tot 1930 hoofd van het kamp. In de jaren 30 op het hoogtepunt van de Stalin terreur werd hij zelf ook slachtoffer. Beschuldigd van contraspionage is hij in 1937 in een van de Goelag kampen bij Norilsk in Siberië gefusilleerd (maar in 1956 weer gerehabiliteerd).
Het leven in het Solovetski Kamp voor speciale Doeleinden (SLON) was onmenselijk. Boven het kamp hing de slogan: ‘Troed ozvobozjdajet’ (Tруд освобождает) voorloper van de tekst boven de ingang van Auschwitz: ‘Arbeit macht frei’. Gevangenen kwamen aan met een koffertje kleding waar zij het verder mee moesten doen. Het werk bestond vooral uit turfsteken en bomen kappen De taken waren onmenselijk. Pas als zij de norm hadden bereikt mochten de gevangenen terug naar het kamp voor eten en om te kunnen rusten. Uit pure wanhoop hakten ze hun vingers of handen af om in de ziekenbarak te komen. Het bos in worden gestuurd om te werken was voor de meesten een zeker einde.
Solovki wordt ook wel de moeder van alle concentratiekampen genoemd. Het zou een blauwdruk worden van de Goelag: een archipel van concentratiekampen door de hele Sovjetunie.
Het kampsysteem was eenvoudig: brood naar werken. De zwakken overleden van honger, de sterken waren in staat grote prestaties te leveren. De bewakers hielden een waar schrikbewind. Bijvoorbeeld met een stok werden de armen op de rug vastgebonden en vervolgens werden de gevangenen van een honderd meter lange trap gegooid, wat niemand overleefde. Naast de verschrikkingen in de winter, werden gedetineerden ‘s zomers als marteling in muggenwolken gezet.
De tsaren interneerden op Solovki ook politieke gevangen, maar dit aantal is nooit meer geweest dan 316, terwijl in de hoogtijdagen onder de communisten er zo’n 60.000 mensen gevangen zaten.
Plotseling duikt vanachter een sneeuwhoop Anna Petrovna op. “Hoe was het bezoek aan het museum?” Op een eiland met maar 800 inwoners is het niet vreemd, dat je elkaar tegen het lijf loopt. “Anna kun je me uitleggen hoe mensen elkaar dit soort verschrikkelijke dingen kunnen aandoen? Waarom vermoordt de ene Rus de andere Rus?” Anna zwijgt korte tijd voor ze antwoord: “Morgen kan ik het je uitleggen”.

Bezoek Maksim Gorki
Hoewel Solovki geïsoleerd ligt en niemand weet wat precies gebeurd, sijpelen er verhalen van de verschrikkingen door in het buitenland
De partij in Moskou besluit om de populaire Russische volksschrijver Maksim Gorki in 1929 naar Solovki te sturen, die op dat moment in Italië verblijft. Het kamp wordt opgepoetst. Gevangen krijgen nieuwe kleding en schoenen. Er verschijnen zelfs kranten op het eiland. Wanneer Gorki verschijnt zitten gevangen ontspannen langs de kant van de weg de krant te lezen. Maar dan wel ondersteboven, wat Gorki niet ontgaat. Hij loopt op een van hen af en draait de krant weer om. In zijn korte bezoek spreekt Gorki alleen met de kampbewaking. Slechts 40 minuten heeft hij met een jonge gevangene gesproken, die daarna nooit meer is teruggezien. Volgens Gorki, die na anderhalve dag weer vertrekt, zijn het allemaal contrarevolutionairen, monarchisten, emotionele types die de revolutie geen warm hart toe dragen. Zijn indruk is, dat het kamp goed is georganiseerd en de heropvoeding vruchten afwerpt.
De terreur gaat onverminderd voort. Een dieptepunt is in 1937 als 1116 gevangen worden geselecteerd voor executie. Omdat het kamp logistiek te klein is voor zo’n grote massa-executie worden de ongelukkigen per boot naar Kemj vervoerd en vandaar naar Sandarmoch bij het Wittezeekanaal, een ander megalomaan project van Stalin. Van eind oktober tot begin november in 1937 is men een week in touw om alle gevangen te executeren en te begraven. Sandarmoch is tegenwoordig een van de belangrijkste herdenkingsplaatsen van massa-executies in de Sovjetunie.

Op zoek naar de beulen
In 2012 begint Denis Karagodin in Tomsk een bijna onmogelijke zoektocht naar de beulen van zijn overgrootvader. Wat niemand voor mogelijk houdt gebeurt: hij vindt de beulen. Zijn overgrootvader Stepan Karagodin wordt op 56 jarige leeftijd in Tomsk op 1 december door de NKVD (geheime politie) opgepakt. Op 21 januari 1938 wordt hij geëxecuteerd na het vonnis hulp aan de vijand, namelijk samenwerking met de Japanse militaire inlichtingendienst. Dennis vindt de namen van de NKVD beulen: Jekaterina Michajlovna Noskova (1903) en Nikolaj Zyrjanov (1912). Opvallend is dat Karagodin in plaats van lof veel kritiek krijgt in de Russische pers. Woorden als landverrader zijn niet van de lucht. Veel Russen willen zich makkelijk van het verleden afmaken; immers de slachtoffers zijn gerehabiliteerd. Het rechtstreeks publiceren van de namen van de beulen wordt door de meeste Russen als niet patriottisch beschouwd en besmeuren van de Russische natie.
Bij vertrek op het vliegveld van Solovki staat opeens Anna Petrovna weer voor me. Wat mijn indrukken zijn van Solovki? Zonder mij te laten uitspreken, zegt ze: “De mens is geneigd het kwade te vergeten en het goede te behouden. We mogen nooit vergeten wat hier is gebeurd. Alleen dan kunnen we een herhaling voorkomen.”

Noot: Solovetski Kamp voor speciale Doeleinden (SLON), op zijn Russisch Соловецкий Лагерь Особого Назначения (СЛОН).